Οι «αφανείς» της ιστορικής μαρτυρίας του ιστορικού Σπύρου Ι. Ασδραχά

Αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Καθημερινή» (Φύλλο της Κυριακής 2 Αυγούστου 2009):

Οι «αφανείς» της ιστορικής μαρτυρίας

Ένα συμπόσιο στη Λευκάδα συνενώνει πόσους αντιστέκονται στον ισοπεδωτικό «μαζικό» λεγόμενο πολιτισμό

Του Σπυρου Ι. Ασδραχά*

spyros_asdrachas «Τίμα ταν ελάχας Σπάρταν». Το παράγγελμα αφορά λιγότερο σε μένα και κυρίως σ’ εκείνους, στους οποίους αναφέρομαι: στην Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, που οργανώνει αυτές τις ημέρες στη γενέτειρα ένα Συμπόσιο με ελκυστική θεματική, για την οποία θα πω δυο λόγια παρακάτω.

Η Εταιρεία είναι πλέον γεραρή: η ιδέα της ίδρυσής της ανέρχεται στο 1949 και οφείλεται σε ελλόγιμους, και όχι πολιτικά ταυτόσημους, ανθρώπους και έτυχε εξαρχής ευρύτερης πνευματικής και πολιτικής συναίνεσης: τα χρόνια τότε ήταν δύσκολα έως βάναυσα· συνδετικός αρμός, η υπέρβαση της συγκυριακής πολιτικής βαναυσότητας, η πατριδολατρία, όχι, υποχρεωτικά, με ενιαία νοηματική σύγκλιση, αλλά με αφαιρετικώς συμπίπτουσες νοηματικές εκδοχές: κοινό σημείο αναγωγής ο τόπος και οι άνθρωποί του, χωρίς περαιτέρω αυστηρούς μεθοδικούς ή θεωρητικούς καθορισμούς. Ωστόσο, η θεσμοθέτηση της Εταιρείας θα γίνει πολύ αργότερα, το 1970, πάλι σε χρόνους αδυσώπητους: θα κρατήσει το αρχικό της επιστημονικό έναυσμα. Δεν θα αναχαράξω το χρονικό της: γι’ αυτό έχει φροντίσει η ίδια με πολλούς και πολλαπλούς τρόπους· θα προσπαθήσω μόνο να δώσω, χωρίς «γραμματειακές» ακρίβειες, τη γενική εικόνα του νοήματος ή του «δικτύου» που εικονογραφεί αυτήν την «πατριδολατρία», μεριμνώντας να μην ξεφύγω από την κεντρική έγνοια αυτών των σημειωμάτων.

Η Εταιρεία μίλησε με ένα λόγο πολυμερή κατέληγε στο γραπτό: πολυμερή, γιατί στα πολυάριθμα δημοσιεύματά της συνοικούν διαφορετικού τύπου προβάσεις – από την έκδοση μια επιστημονικής επετηρίδας και των Πρακτικών Συνεδρίων, Συμποσίων και Ημερίδων, ώς την έκδοση Λευκωμάτων: όλα αυτά στην τροχιά της Ιστορίας. Θα τη λέγαμε «τοπική», ενέχει, ωστόσο, τη γενικευσιμότητα ή το «παράδειγμα» ως (ιστοριογραφική στην περίπτωσή μας) εννοιολόγηση. Ένα από τα πεδία αναφοράς, οι άνθρωποι του τόπου, «διάσημοι» (και υπάρχουν αρκετοί τέτοιοι), ώς λιγότερο «διάσημοι», ίσως και «αφανείς».

Κριτική «πατριδολατρία»

Αυτή η «πατριδολατρία» δεν είναι υμνητική και αυτάρεσκη: υμνητική και αυτάρεσκη μπορεί να γίνεται στην πρόσληψή της από ποικίλους αποδέκτες και «διαχειριστές». Η ίδια θέλει να είναι κατανοητική, συνεπώς κριτική, ακολουθώντας, στο μέτρο του δυνατού, τους κανόνες και τις μεθοδικές απαιτήσεις της τέχνης της ιστοριογραφίας. Αλλά δεν είναι μόνο η Εταιρεία που επιδίδεται στον αγώνα αυτόν: είναι και οι τοπικοί θεσμοί, που έχουν τις δικές τους πρωτοβουλίες ή συνδράμουν πρωτοβουλίες άλλων, ανάμεσά τους και εκείνες της Εταιρείας.

Βέβαια, ο τόπος και η ζωή των ανθρώπων έχουν αλλάξει με τις εγγενείς βελτιώσεις αλλά και αποδιαρθρώσεις (ακόμη και καταστροφές) των «παραδοσιακών» (και συγχρόνως δύσκολων) ισορροπιών. Δεν είναι της στιγμής ο λόγος γι’ αυτό: σημειώνω απλώς ότι η ιστορία, ως ερμηνευτική διαδικασία, προσέχει τις σταθερότητες, τις μεταβάσεις, τις μεταλλάξεις έχοντας στο νου, ανάμεσα στ’ άλλα, να δείξει προς ποια κατεύθυνση κινείται (ή έχει καταλήξει) η αποδομητική διαδικασία. Ας ξαναγυρίσουμε στην ανθρωπογεωγραφία των ενδιαφερόντων της Εταιρείας, χωρίς, φυσικά, να εξαντλήσουμε κανένα. Μένω στην έγνοιά της για τη «διάσωση» των ανθρώπων, ανθρώπων των γραμμάτων περισσότερο, προς το παρόν, παρά των Τεχνών και των Επιστημών.

Μερικοί δεν περίμεναν τη δική της συνηγορία γιατί είχαν ήδη καθιερώσει την εμβέλειά τους σε πανεθνική κλίμακα: ο Βαλαωρίτης και ο Σικελιανός, οι δυο Ζαμπέλιοι κι από τους κατοπινούς, για να μείνω σε λίγα παραδείγματα, ο Νίκος Κατηφόρης και ο Γεράσιμος Γρηγόρης – αναφερόμενος αποκλειστικά στους «κεκοιμημένους»· το ίδιο ισχύει, θα έλεγα, πρωτίστως για τον Νίκο Σβορώνο, ακόμη και για ευάριθμους άλλους: αυτοί όμως οι «καταξιωμένοι» θα ήθελαν τη συνηγορία της Εταιρείας για την οργάνωση της τοπικής τους πρόσληψης, για την ένταξή τους στην «εντοπιότητα», συνεπώς και τον προσδιορισμό των ορίων της. Ένας άλλος πατριδολάτρης Λευκαδίτης, ο Αριστοτέλης Χαραμόγλης, φρόντισε να συγκροτήσει το εντυπωσιακό τεκμηριωτικό τους σώμα, ιδρύοντας, με την αρωγή των τοπικών Αρχών, μια ιδιότυπη Βιβλιοθήκη: δεν έφτασε στην αυτονόητη «βελτιοποίησή» της: όπως όλες οι κοινωνίες, έτσι και η λευκαδίτικη, δεν ισοζυγίζει τις καλές της προθέσεις και τις δυνατότητές της – ή τις αδυναμίες της. Ας είναι. Εχουν γίνει πολλά και αξιόλογα στην οργάνωση της λεγόμενης «πολιτισμικής» κληρονομιάς και θα ήταν αταίριαστες οι μεμψιμοιρίες.

Οι άλλοι, οι σημαντικοί αλλά όχι διάσημοι, είχαν την ανάγκη της Εταιρείας για να αναδειχθεί το έργο τους, κάποτε θαμμένο από την «εθνική» ραστώνη ή ιστορική ανυποψία παρά τις ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις. Πολύ περισσότερο όσοι δεν ξεπέρασαν τελεσίδικα τα όρια του νησιού, έστω κι αν και γι’ αυτούς επίσης υπήρξαν οι φωτεινές εξαιρέσεις – για τον Σπυρίδωνα Βλαντή, λόγου χάρη, από τον Σπ. Λάμπρο, τον Α. Ανδρεάδη, τον Γιάννη Βλαχογιάννη. Για όλους αυτούς η Εταιρεία φρόντισε να μας δώσει εργαλεία κατανόησης και καταγραφής, με τη συνέργεια βέβαια των σημερινών Λευκαδίων «επαγγελματιών» ιστορικών που κι αυτοί έχουν πληθύνει.

Τα θέματα του συμποσίου

Τις μέρες που έρχονται η Εταιρεία οργανώνει ένα Συμπόσιο επικεντρωμένο στους Λευκαδίτες «αφανείς» της ιστορικής μαρτυρίας. Τις μέρες αυτές η Λευκάδα βουίζει από ντόπιους ξενιτεμένους νοσταλγούς κι από περισσότερους ξένους που έρχονται για τ’ ακροθαλάσσιά της: δεν θα προστρέξουν όλοι, πολλοί τους αλλόγλωσσοι, στη σύναξη της Εταιρείας, αλλά η σύναξη δεν θα γίνει σε έρημη αγορά: θα συνενώσει, ως συνήθως, όσους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αντιστέκονται στον ισοπεδωτικό «μαζικό» λεγόμενο «πολιτισμό». Θα πω δυο λέξεις για τη θεματική αυτού του Συμποσίου.

Πριν από τους «αθώους» (εκτός ιστοριογραφικού σχεδίου) μάρτυρες της ιστορίας, υπάρχουν οι συνειδητοί: οι ίδιοι οι ιστοριογράφοι. Πώς και πότε «ανακάλυψαν» τον «λαό» και βάσει ποιων διανοητικών εργαλείων και εμπειρικών μεθόδων, βάσει ποιας ιστορικο-κοινωνιολογικής πρόσληψης της έννοιας του λαού – του «πόπολου» της πόλης και των «χωριατών» της υπαίθρου; Πώς αφηγήθηκε τον 17ο αιώνα ένας, του οποίου δεν ξέρουμε παρά το όνομα, την κατάσταση της πόλης και του νησιού της; Τι εντυπωσίασε τους χρονικογράφους από τα πάθη και τα αξιοπερίεργα του τόπου τους; Πώς γίνεται ακούσιος μάρτυρας ενός λιμού του 18ου αιώνα ένας ελλόγιμος συμβολαιογράφος (οι αρχαιογνωστικές ενασχολήσεις φαίνεται ότι έχουν τελεσίδικα χαθεί); Πώς αφηγήθηκε ένας «ενσωματωμένος» στο σύστημα ποιητάρης μια φορολογική εξέγερση του 1819 (με βαθύρριζες αλλά και διαχρονικά διατέμνουσες συνδηλώσεις); Πώς συγκροτείται το πρόσωπο ενός «καντζηλιέρη» ανάμεσα στην απαξίωσή του από τους συγκαιρινούς του, τη θετική αναφορά ενός σημαντικού ξένου (και τόσο αφοσιωμένου ελληνολάτρη) και σε ένα δικό του γραφτό που θα το εντάσσαμε στην παράδοση του ευρωπαϊκού λόγου για τον ανατολικό δεσποτισμό; Πώς βιώνει μια αρχοντοπούλα Λευκαδίτισσα μια ιστορική συγκυρία το 1807 (και τις συνδηλώσεις της) στα γράμματα που υπαγορεύει; Τι αποδεικτική αξία έχει ένα ημερολόγιο με ποικίλες πληροφορίες του 19ου αιώνα που έρχεται από τον χώρο της αγροτικής οικονομίας; Γιατί ένας ιδιότυπος Λευκαδίτης δικηγόρος, που θέλει να ιδρύσει μια συμμετοχική λαϊκή Τράπεζα στα τέλη του ίδιου αιώνα, συγκροτεί ένα απέραντο τοπικό παροιμιολόγιο; Είναι μια «ταξική» εικονογραφία;

Παρά τα συνήθειά μου παρέθεσα ένα ασύμμετρο και πρωτόγονο, ανεπεξέργαστο νοηματικώς, ερωτηματολόγιο. Εξεικονίζει, με τον τρόπο του, την έγνοια αυτών των σημειωμάτων και υπενθυμίζει ένα ιστοριογραφικό κεκτημένο: τη διεύρυνση του ιστορικού προβληματισμού με το σύνδρομό της, τη διεύρυνση των πηγών.

* Ο κ. Σπ. Ι. Ασδραχάς είναι ιστορικός.
======================================================
Πηγή:
Εφημερίδα «Καθημερινή» (Φύλλο της Κυριακής 2 Αυγούστου 2009).

Σχολιάστε

Filed under Δανεισμένα, Λευκάδα, Σύγχρονοι Λευκάδιοι

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s